ހައްދުންމަތީ ކަޅައިދޫގައި މީހުން ދިރިއުޅެންފެށި ތާރީޚެއް ކަނޑައެޅިގެން އެނގޭކަށް ނެތެވެ. އެހެންނަމަވެސް އައްސުލްޠާން އިބްރާހިމް އިސްކަންދަރު 2 ގެ ދުވަސްވަރު ކަޅައިދޫގައި ބަޔަކު ދިރިއުޅުނުކަމާއި އޭރު ކަޅާއިދޫއަކީ ގަމު މިސްކިތު ވަޤުފު ރަށެއްކަން މިރަދުންގެ ޒަމާނުގައި ގަމު މިސްކިތަށް ލިޔުއްވާފައިވާ ބޯގަ ފަތްކޮޅުން އެނގެއެވެ. މި ފަތްކޮޅުން އެނގޭގޮތުގައި އެދުވަސްވަރު ކަޅާއިދޫގައި މީހުން އުޅުނު ކަމުގައި ވީނަމަވެސް ކަޅާއިދޫއަކީ ރަސްމީގޮތުން މީހުން ދިރިއުޅޭ ރަށެއް ނޫން ކަން ސާފުވެއެވެ. ވީމާ ކަޅާއިދޫ އާބާދުވެފައި ވަނީ އައްސުލްޠާން އިބްރާހިމް އިސްކަންދަރު 2 ރަސްކަމާއި ހަވާލުވެލެއްވި ފަހުންނެވެ. ދިވެހި ތާރީޚުން ކަޅައިދޫގެ ވާހަކަ ފުރަތަމަ އައިސްފައިވަނީ އަލްޤާޟީ ޙަސަން ތާޖުއްދީންގެ ކޮއްކޯފުޅު އައްނާއިބު ޙުސައިން އަފީފުއްދީން ނިޔައުވި ވާހަކައިގެ ތެރެއިންނެވެ. އަފީފުއްދީން ނިޔައުވީ 1159 ވަނަ އަހަރު ރަބީޢުލްއައްވަލު މަހު 07 ވީ ބުދަ ވިލޭރޭ ފަތިހުގެ ވަގުތެއްގައެވެ. މީލާދީގޮތުން މިތާރީޚަކީ، 30 މާރޗް 1736 އެވެ. ކަޅައިދޫ ޝައިޚް ޙަސަން ކަލޭގެފާނަކީ ޙުސައިން އަފީފުއްދީނުގެ ދަރިވަރެކެވެ.
ކޮންމެއަކަސް މާލޫދު ކައްކައިފިއެވެ. ބަރެސްދޫގައި އުޅުނު އެންމެން ތިބީ ކެއުމަށް ހަރުގެ ތެރެއަށް ޖަމާވެފައެވެ. ކެއުން ކުރިއަށް ދަނިކޮށް ހާލެއް އައިސް ހަރުގެމަތީގައި ޖައްސައިފިއެވެ. އެއަށްފަހު ހަރުގެ މަތީގައި އިނދެ ގޮވަން ފަށައިފިއެވެ. ހުއްޓުމެއްނެތި މިހާ ގޮވާއަޑަށް ހަރުގޭ ތެރޭގައި ހުރި ކޭންމަތުރާ މީހާ ބުނެފޫއެވެ. “ ތެއްތާ ހުރެ ނުގޮވާ ކަންނާ ކާން އުމާށޭ“ ( ތިޔަތާނގާ ހުރެ ނުގޮވާ ކަންޏާ ކާން އަންނާށެވެ. ) މިހެން ބުނުމާއެކު މި ހައު އައިސް ދޮރުމަތީގައި ޖެހިއްޖެއެވެ. އެއަށްފަހު ހަރުގެތެރެއަށްވަދެ މީހުން ކާންފަށައިފޫއެވެ. އެތެރޭގައި ހުރި މީހެއްގެ އަތުގައި އެވަގުތު ވަޅިއެއް އޮތްކަމުގައި ވެއެވެ. ކޮންމެއަކަސް މިމީހާ ހަރުގޭގެ އެތެރޭ ބިތުން ބާގަނޑެއް ހަދާ މީހުންތައް އެތަނުން ނެރެފިއެވެ. އެއަށްފަހު މިބައި މީހުން ބަރެސްދޫ ދޫކޮށް ކަޅާއިދޫއަށް ހިޖުރަކުރީއެވެ.
